Na świadczenia rodzinne, oprócz zasiłku na dzieci i przysługujących na nie dodatków składają się też dwa świadczenia opiekuńcze. Są to: zasiłek pielęgnacyjny oraz świadczenie pielęgnacyjne. Żadne z nich nie jest zależne od dochodu rodziny niepełnosprawnego, co oznacza, że więcej osób może je otrzymywać. Nie trzeba też występować o ich przyznanie przed początkiem każdego okresu zasiłkowego. Osoba uprawniona może w każdej chwili złożyć wniosek oraz dołączyć do niego wymagane dokumenty.

Przykład 1

Wniosek o świadczenia opiekuńcze trzeba złożyć na druku z gminy

Rodzice wychowują dwoje dzieci, młodsze jest niepełnosprawne. Chcą na nie otrzymywać zasiłek pielęgnacyjny, a matka, która jest bezrobotna, chciałaby też otrzymywać świadczenie pielęgnacyjne. Czy przepisy określają wzór druków, które muszą złożyć?

Rodzic, aby otrzymywać świadczenie opiekuńcze, musi wypełnić formularze, które określają załączniki: nr 6 (zasiłek pielęgnacyjny) i nr 7 (świadczenie pielęgnacyjne) do rozporządzenia ministra polityki społecznej z 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz.U. nr 105, poz. 881 z późn. zm.). Musi też dołączyć wskazane w nim inne dokumenty, m.in. orzeczenie o niepełnosprawności lub odpowiednim stopniu niepełnosprawności uwierzytelnioną kopię dokumentu tożsamości.

Zasiłek pielęgnacyjny

Pierwsze ze świadczeń opiekuńczych, czyli zasiłek pielęgnacyjny, wynosi 153 zł miesięcznie. Jego celem jest częściowe pokrycie niepełnosprawnemu wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zasiłek przysługuje:

● niepełnosprawnemu dziecku,

● niepełnosprawnemu, który skończył 16 lat i legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

● osobie, która skończyła 75 lat.

Na świadczenie może też liczyć osoba, która skończyła 16 lat i ma orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, ale pod warunkiem że stan ten powstał, zanim ukończyła 21 lat.

Przepisy określają też sytuacje, gdy gmina nie przyzna zasiłku. Stanie się tak, jeżeli osoba została umieszczona w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie (np. domu pomocy społecznej, zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym) lub członek jej rodziny przebywający za granicą otrzymuje tam świadczenie na pielęgnację niepełnosprawnego. Świadczenie nie przysługuje też, gdy osoba otrzymuje dodatek pielęgnacyjny wypłacany przez ZUS. W takim przypadku niepełnosprawny musi wybrać, czy chce otrzymywać zasiłek, czy dodatek.

Pomoc dla opiekuna

Druga z form wsparcia, czyli świadczenie pielęgnacyjne, wynosi 520 zł miesięcznie. Jest ono przyznawane opiekunowi osoby niepełnosprawnej, przy czym przepisy wskazują, którzy członkowie rodziny są do niego uprawnieni. Może je otrzymać matka, ojciec lub inna osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, oraz opiekun faktyczny dziecka.

Osoby te nie mogą podejmować lub muszą zrezygnować z zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej, aby sprawować opiekę nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Świadczenie przysługuje też wymienionym wyżej osobom, gdy zajmują się niepełnosprawnym z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przykład 2

Dalszy krewny nie otrzyma świadczenia pielęgnacyjnego

Osoba, która opiekuje się siostrą swojej matki, niezdolną do samodzielnej egzystencji, chciałaby się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne. Czy gmina przyzna jej tę pomoc?

Prawo do świadczeń pielęgnacyjnych mają członkowie rodziny, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki. Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym są to krewni w linii prostej: wstępni (rodzice, dziadkowie), zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki) oraz rodzeństwo. Siostrzenica nie jest więc obciążona obowiązkiem alimentacyjnym względem ciotki i nie może otrzymać świadczenia. Nie ma do niego prawa, mimo że w rodzinie nie ma bliższej osoby, która taką opiekę mogłaby sprawować.

Należy też podkreślić, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, pod warunkiem że nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy nie jest ona w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym.

Wywiad przed decyzją

W związku z tak dużą liczbą osób uprawnionych do świadczenia gmina może, w przypadku wątpliwości, czy spełnione są przesłanki warunkujące jego przyznanie, przeprowadzić przed wydaniem decyzji wywiad z opiekunem. Nie ma określonego wzoru takiego wywiadu, każda gmina musi opracować swoją procedurę działania. Przeprowadzając takie rozeznanie, gmina może ocenić, czy świadczenie można przyznać, np. gdy opiekun i osoba niepełnosprawna nie mieszkają wspólnie lub czy może sprawować osobistą opiekę nad niepełnosprawną babcią wnuczek studiujący w trybie stacjonarnym.

Gmina może też wystąpić do ośrodka pomocy społecznej o udzielenie informacji potrzebnych do wydania decyzji, o ile zostały zawarte w rodzinnym wywiadzie środowiskowym, przeprowadzonym nie wcześniej niż na trzy miesiące przed wystosowaniem takiej prośby do ośrodka.

Samorządy nie mogą jednak obecnie, już po wydaniu decyzji, sprawdzić, czy osoba je otrzymująca sprawuje opiekę lub czy spełnia inne przesłanki jego otrzymywania (np. czy nie podjęła pracy). Taką możliwość zyskają od 1 stycznia 2012 r., gdy zacznie obowiązywać nowelizacja ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Małżeństwo bez świadczenia

Istnieje też zamknięty katalog sytuacji, gdy świadczenie nie może być przyznane. Nie będzie to możliwe, jeżeli opiekun ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Z kolei w przypadku osoby wymagającej opieki świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdy:

● pozostaje ona w związku małżeńskim,

● została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, albo przebywa w placówce zapewniającej całodobową opiekę przez więcej niż pięć dni w tygodniu, z wyjątkiem zakładów opieki zdrowotnej,

● osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko,

● osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w trakcie urlopu wychowawczego albo do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie,

● członek rodziny jest uprawniony na nią za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką.

Ważność orzeczenia

W związku z tym, że przyznawanie świadczeń opiekuńczych nie jest związane z okresem zasiłkowym, osoba nie musi składać co roku wniosku o ich przyznanie. Prawo do nich jest ustalane bezterminowo lub na czas określony, wynikający z daty orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W tym przypadku świadczenie i zasiłek przysługują do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia.

Ponadto w sytuacji gdy osoba występuje o przyznanie tych form wsparcia po raz pierwszy może uzyskać prawo do nich już od momentu złożenia wniosku o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności. Tak się stanie, jeżeli w ciągu trzech miesięcy od jego uzyskania osoba złoży w gminie wniosek o ustalenie prawa do zasiłku lub świadczenia pielęgnacyjnego. Jeżeli więc uprawniony złożył wniosek do powiatowego zespołu orzekania o niepełnosprawności w czerwcu, orzeczenie ma wydane z datą lipcową, a teraz składa wniosek o zasiłek, świadczenie to otrzyma z wyrównaniem od czerwca.

Specjalna procedura jest też stosowana w przypadku, gdy osobie otrzymującej już świadczenie lub zasiłek wygasła ważność orzeczenia, a chce zachować kontynuację świadczeń.

Przykład 3

Niepełnosprawny zachowa pomoc po utracie ważności orzeczenia

Otrzymującemu zasiłek pielęgnacyjny 30 lipca upłynął termin ważności orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Osoba ta złożyła 12 sierpnia wniosek o ponowne ustalenie niepełnosprawności, ale nie otrzymała jeszcze decyzji w tej sprawie. Czy otrzyma zasiłek za czas tego oczekiwania?

Zarówno w przypadku zasiłku, jak i świadczenia pielęgnacyjnego istnieje możliwość kontynuacji świadczeń po utracie ważności orzeczenia, jeżeli są spełnione łącznie dwa warunki. Po pierwsze osoba złożyła wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności w ciągu miesiąca od dnia utraty ważności poprzedniego orzeczenia. Po drugie złożyła wniosek w gminie o ustalenie prawa do zasiłku lub świadczenia w terminie trzech miesięcy od wydania nowego orzeczenia. W omawianym przypadku osoba spełnia na razie pierwszy z warunków, bo w ciągu miesiąca wystąpiła do zespołu orzekającego o niepełnosprawności. Gdy otrzyma już orzeczenie, musi więc w ciągu trzech miesięcy zgłosić się do gminy.

PODSTAWA PRAWNA

Art. 16, 17 i 24 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 z późn. zm.).