Ustalaniem uprawnień do świadczeń rodzinnych zajmują się urzędy gmin lub ośrodki pomocy społecznej. To w nich rodzic musi złożyć wniosek i inne dokumenty, w tym najważniejsze, określające wysokość osiągniętych przez członków jego rodziny dochodów. W ten sposób gmina sprawdzi podstawowy warunek, od którego zależy przyznanie świadczeń, czyli kryterium dochodowe. Wynosi 504 zł na osobę lub 583 zł, gdy w rodzinie jest niepełnosprawne dziecko.

Nowy okres zasiłkowy

Świadczenia na dzieci są przyznawane na okres zasiłkowy, który rozpoczyna się 1 listopada, a kończy 30 października następnego roku kalendarzowego. Gminy zaczynają przyjmować wnioski w tej sprawie od 1 września. Rodzice, którzy zrobią to do końca września, pierwsze świadczenia na pewno otrzymają w listopadzie. W przypadku wniosków przyjętych między 1 października a 31 listopada przepisy dają gminom więcej czasu na wydanie decyzji. W konsekwencji zasiłek za listopad może być wypłacony razem z grudniowym. Rodzice otrzymujący obecnie wsparcie, którzy nie chcą mieć przerwy w jego wypłacaniu, muszą udać się do gminy najpóźniej 30 września.

Natomiast gdy osoba ubiega się o świadczenia bez związku z rozpoczęciem okresu zasiłkowego, prawo do nich nabywa od miesiąca, w którym został złożony kompletny wniosek. Pieniądze będą przekazane nie później niż do ostatniego dnia miesiąca, za który przysługują.

Dochody rodziny

Wniosek o zasiłek musi być zgodny ze wzorem określonym w załączniku nr 1 do rozporządzenia ministra polityki społecznej z 5 czerwca 2005 r. Powinien zawierać dane dotyczące osoby składającej, m.in. imię, nazwisko, datę urodzenia, numer PESEL, numer NIP, oraz dzieci pozostających na jej utrzymaniu (imię, nazwisko, datę urodzenia, numer PESEL).

Do niego dołącza się jeden z dokumentów określający wysokość dochodów osiągniętych przez członków rodziny w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy:

● zaświadczenie z urzędu skarbowego, gdy osoba rozlicza się na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Jego wzór zawiera załącznik nr 2. Od 1 lipca, gdy zaczęła obowiązywać tzw. ustawa deregulacyjna, rodzic może złożyć oświadczenie,

● oświadczenie o deklarowanych dochodach, gdy osoba podlega przepisom o zryczałtowanym podatku. Jest on określony w załączniku nr 3,

● oświadczenia o wysokości innych dochodów, które nie podlegają opodatkowaniu. Wzór jest wskazany w załączniku nr 4.

Przykład 1

Oświadczenie o dochodzie ma zawierać dane o zapłaconych składkach

Rodzice wychowujący troje dzieci chcą się ubiegać o świadczenia na nowy okres zasiłkowy. W urzędzie skarbowym otrzymali informacje, że nie potrzebują już zaświadczenia o dochodach. Czy mogą zamiast niego dołączyć do wniosku oświadczenie o jego wysokości?

Osoby ubiegające się o pomoc mają wybór i mogą złożyć oświadczenie lub zaświadczenie o dochodzie. Wybierając oświadczenie, powinni jednak pamiętać, że nie wystarczy sama jego kwota. Rodzic musi podać też np. wysokość należnego podatku i składek emerytalno-rentowych. Oświadczenie musi też obowiązkowo zawierać klauzulę o świadomości odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Nie ma określonych wzorów takich oświadczeń, ale wiele gmin opracowało ich wzory i udostępnia je zainteresowanym osobom.

Dodatkowe dokumenty

Do uzyskania zasiłku potrzebne będą też inne dokumenty, które pozwolą ustalić faktyczną sytuację rodziny. Ich listę zawiera ustawa z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych oraz wspomniane wyżej rozporządzenie. Wśród nich najczęściej wymagane są:

● skrócony odpis aktu urodzenia dziecka,

● orzeczenie o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności,

● uwierzytelniona kopia dokumentu stwierdzającego tożsamość osoby ubiegającej się o wsparcie,

● zaświadczenie lub oświadczenie o uczęszczaniu dziecka do szkoły lub szkoły wyższej,

● kopię odpisu wyroku sądu zasądzającego alimenty na rzecz osoby w rodzinie oraz przekazów lub przelewów pieniężnych dotyczących wysokości otrzymanych pieniędzy z tego tytułu,

● zaświadczenie z gminy lub oświadczenie o wielkości gospodarstwa rolnego,

● dokumenty związane ze zmianą sytuacji dochodowej rodziny, m.in. o wysokości dochodu utraconego i uzyskanego,

● informację sądu o toczącym się postępowaniu w sprawie o przysposobienie dziecka.

Gmina może też wymagać od rodzica dostarczenia innych, niewymienionych w przepisach dokumentów, jeżeli uzasadniają to okoliczności rozpatrywania konkretnej sprawy.

Prawo do dodatków

Ponieważ do zasiłku na dzieci rodzic może otrzymać też dodatki do niego przysługujące (jest ich łącznie siedem), przepisy wskazują, jakie dokumenty są potrzebne do ich przyznania.

W przypadku gdy rodzic chce otrzymywać dodatek z powodu samotnego wychowywania dziecka, powinien do wniosku dołączyć jeden z tych dokumentów: kopię skróconego aktu zgonu drugiego z rodziców, odpis zupełny aktu urodzenia dziecka, gdy ojciec jest nieznany, lub odpis wyroku oddalającego powództwo o ustalenie alimentów od drugiego z rodziców.

Natomiast jeżeli rodzic ubiega się o dodatek z tytułu podjęcia przez dziecko nauki poza miejscem zamieszkania, powinien uzyskać dokument potwierdzający tymczasowe zameldowanie ucznia w bursie, internacie lub innym miejscu prowadzonym przez podmiot publiczny, zaświadczenie szkoły oraz oświadczenie osoby fizycznej o wynajmie lokalu.

Specjalne dokumenty są też wymagane, aby gmina wydała decyzję o przyznaniu dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w trakcie przebywania na urlopie wychowawczym.

Przykład 2

Otrzymywanie dodatku na urlopie wymaga dodatkowych dokumentów

Matka pięciomiesięcznego dziecka rozpoczyna w październiku roczny urlop wychowawczy. Będzie składać wniosek o przyznanie zasiłku na dziecko oraz dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w trakcie przebywania na nim. Czy musi złożyć dodatkowe dokumenty?

Zgodnie z rozporządzeniem z 5 czerwca 2005 r. w sprawie trybu i sposobu postępowania o świadczenia rodzinne osoba ubiegająca się o ten dodatek powinna dostarczyć zaświadczenie wystawione przez pracodawcę o terminie i okresie, na który został udzielony, oraz o co najmniej sześciomiesięcznym okresie pozostawania w stosunku pracy przed uzyskaniem prawa do urlopu wychowawczego. Zaświadczeniem wystawionym przez ZUS musi też potwierdzić zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych. Ponadto, jeżeli dziecko przebywa w placówce zapewniającej całodobową opiekę, potrzebna jest informacja o liczbie dni w tygodniu, które tam spędza. W zwiąku z obowiązywaniem ustawy deregulacyjnej może też wymienione wyżej zaświadczenia zastąpić oświadczeniami.

Świadczenia nienależne

Na podstawie tych wszystkich dokumentów gmina wydaje decyzję o odmowie lub przyznaniu świadczeń. Jeżeli okaże się, że wniosek został wypełniony nieprawidłowo, rodzic dostanie pisemne wezwanie do jego poprawienia lub uzupełnienia. Będzie miał na to 14 dni. Po przekroczeniu tego terminu wniosek pozostaje bez rozpatrzenia. Z kolei w przypadku braku jednego z dokumentów gmina przyjmie wniosek, ale osoba go składająca będzie miała od 14 do 30 dni na dostarczenie tego dokumentu.

Rodzic musi też pamiętać o zgłaszaniu gminie wszystkich informacji, które mają wpływ na dalsze uzyskiwanie świadczeń. W szczególności dotyczy to zmiany sytuacji dochodowej rodziny, np. gdy osoba dotychczas bezrobotna podejmie pracę, oraz zmiany liczby jej członków.

Jeżeli okaże się, że w wyniku zatajonej okoliczności świadczenia już rodzinie nie przysługują, gmina będzie żądać ich zwrotu jako świadczeń nienależnie pobranych wraz z odsetkami. Ustawa o świadczeniach rodzinnych wymienia też inne sytuacje, gdy wsparcie jest nienależne.

Ponadto w określonych przypadkach gmina ma też prawo wstrzymać wypłatę świadczeń. Ma to miejsce, gdy osoba odmówiła lub nie udzieliła w wyznaczonym terminie wyjaśnień mających wpływ na uprawnienie do zasiłku lub nie podejmuje świadczeń przez kolejne trzy miesiące. Jeżeli rodzic zgłosi się po upływie tego czasu do gminy, otrzyma pieniądze przysługujące za okres wstrzymania. Natomiast gdy w wyniku zastosowanej sankcji udzieli wyjaśnień, świadczenia otrzyma od miesiąca, w którym je złożył.

Przykład 3

Rodzic musi zwrócić nienależny zasiłek, gdy ma do niego prawo za granicą

Gmina otrzymała decyzję marszałka województwa, że rodzina otrzymująca zasiłek jest na podstawie unijnych przepisów uprawniona do niego od 1 kwietnia za granicą, gdzie pracuje jeden z rodziców. Czy zasiłki wypłacone w Polsce trzeba będzie zwrócić?

Pieniądze wypłacone za okres od dnia, w którym rodzina stała się uprawniona do zasiłku w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, podlegają zwrotowi jako świadczenia nienależnie pobrane. Są nimi też te wypłacone na podstawie fałszywych zeznań, dokumentów lub świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę je otrzymującą. Ponadto nienależne są zasiłki przyznane na podstawie decyzji, która została wydana z rażącym naruszeniem prawa.

PODSTAWA PRAWNA

Art. 23, 24a – 26, 28, 30 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 z późn. zm.).

Par 2 – 5 rozporządzenia ministra polityki społecznej z 5 czerwca 2005 r. w sprawie trybu i sposobu postępowania o świadczenia rodzinne (Dz.U. nr 105, poz. 881 z późn. zm.).